تکرار فاجعه در جیرفت/ حمله به شناسنامه سرزمین/ ضرورت ایمن سازی محوطه های باستانی با فناوری های جدید

دکتر سید منصور سید سجادی، سرپرست گروه‌های باستان‌شناسی شهر سوخته و کنارصندل جیرفت، در یادداشتی با اشاره به شدت گرفتن حفاری های غیرمجاز در جیرفت، از آن بعنوان تکرار فاجعه یاد کرده و راهکارهایی برای ایمن سازی محوطه های تاریخی جیرفت با فناوری های جدید ارائه کرده است:

یک بار دیگر در جیرفت شاهد تکرار غم‌انگیز تجاوز به فرهنگ و تمدن ایرانی هستیم. این نه به خاطر دزدی و سرقت چند شیء باستانی است، بلکه از آن جهت تأسف‌بار است که ریشه‌های فرهنگی/تاریخی، یا در حقیقت شناسنامه سرزمین ما را نشانه رفته‌اند. اشاره به اهمیت آثار جیرفت و سایر محوطه‌های باستانی ایرانی تنها تکرار مکررات است و دردی را دوا نمی‌کند و می‌باید راهی را برای درمان جست.

حملاتی که این روزها علیه ایران آغاز شده، نه تنها غیرقانونی و ناقض اصول بنیادین منشور سازمان ملل متحد (ماده ۲، بند ۴ و ماده ۵۱) است، بلکه گونه‌ای جدید از جنگ نامتقارن محسوب می‌شود؛ جنگی که خشونت در آن صرفاً برای تصرف قلمرو یا ثروت این سرزمین به کار برده نمی‌شود، بلکه با هدف نابودی فرهنگی با قدمت هزاران سال به کار گرفته می‌شود. حملات و تخریب‌های وارده به آثار تاریخی/هنری و فرهنگی در استان‌های مختلف ایران گواهی بر این مدعاست. تاریخ هرگز بر پایه تصادف و اتفاق رقم نمی‌خورد و ازسرگیری کاوش‌های غیرقانونی در منطقه جیرفت را نیز نمی‌توان چنین پنداشت؛ این گونه اقدامات را نباید صرفاً به عنوان فعالیت حفاران غیرمجاز تلقی کرد، بلکه آن را باید حمله‌ای نامتقارن به فرهنگ ایران دانست. با توجه به این شرایط، بدیهی است که واکنشی فوری، قاطع و کوبنده، هم از منظر حفاظت فیزیکی از محوطه‌های باستانی و هم از دیدگاه حقوقی ضروری است.

ایمن‌سازی محوطه‌های باستانی

زمان آن فرا رسیده که استفاده از فناوری‌های جدید برای حفاظت دیجیتال آثار جدی‌تر گرفته شود. ایران منابع فکری و مادی لازم برای اجرای این نوع حفاظت را دارد.

با توجه به وسعت دشت جیرفت و پراکندگی بسیار فشرده محوطه‌های باستانی آن، دیگر نمی‌توان صرفاً به حضور فیزیکی نگهبانان آثار برای تضمین ایمنی و حفاظت از چنین مناطق باستانی وسیعی، به ویژه هنگام مواجهه با حفاران غیرمجاز، تکیه کرد و برای این کار اقدامات قاطع و به موقع ضروری است.

زمان آن فرا رسیده که استفاده از فناوری‌های جدید برای حفاظت دیجیتال آثار جدی‌تر گرفته شود. ایران منابع فکری و مادی لازم برای اجرای این نوع حفاظت را دارد.

_ برخی روش‌ها و فناوری‌های لازم

· ایجاد یک گروه ویژه امنیت دیجیتالی – متشکل از متخصصان – برای نظارت ۲۴ ساعته از راه دور بر مناطق باستانی با استفاده از فناوری‌های پیشرفته دیجیتال برای نظارت فعال بر قلمرو. استراتژی‌های کلیدی باید شامل استفاده از پهپادها، تجزیه و تحلیل ماهواره‌ای و همکاری با نیروی انتظامی محلی برای عملیات واکنش سریع باشد.
· استفاده از پهپادهایی با قابلیت پرواز و پایش ۲۴ ساعته برای بررسی عوارض زمین و شناسایی گودال‌ها یا هرگونه تغییر و دست‌خوردگی اخیر در سطح خاک.
· اسکن لیزری برای نقشه‌برداری سه‌بعدی از عوارض زمین و اندازه‌گیری عمق حفاری‌های غیرمجاز، حتی در نقاط پوشیده از پوشش گیاهی.
· استفاده از فناوری لایدار (LIDAR = Light Detection And Ranging) که در آن پرتو لیزر به سطح زمین نفوذ کرده و پروفیل ارتفاعیِ چشم‌انداز و عوارض زمین را ترسیم می‌کند.

_ اقدامات میدانی:

· استفاده از حسگرهای لرزه‌نگاری برای تشخیص ارتعاشات ناشی از ردپا یا حضور وسائل حفاری، پیش از آسیب رساندن به آثار – که این امکان را فراهم می‌کند تا مناطقی که نیاز به نظارت فوری دارند شناسایی شوند.
· شبکه‌های ارتباطی LoRaWAN با استفاده از پروتکل‌های رادیویی کم‌مصرف، حسگرهایی را که کیلومترها از هم فاصله دارند، حتی در غیاب کامل سیگنال‌های Wi-Fi یا اینترنت، به هم متصل می‌کنند.
· نصب دوربین‌های تله‌ای 4G و دوربین‌های فعال‌شده با حسگر برای ثبت فعالیت‌های مشکوک، به‌ویژه در شب.
· نصب تابلوهای هشدار با عنوان: منطقه تحت نظارت ویدیویی – متخلفان طبق ماده ۵۶۲ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) مجازات خواهند شد.
· مشارکت جامعه از طریق ایجاد یک کمپین آگاهی‌بخشی که تردد وسایل نقلیه یا افراد ناشناس و غیرمجاز و یا هرگونه فعالیت مشکوک در مناطق باستانی را به مقامات ذی‌صلاح گزارش می‌کند.

از دیدگاه حقوقی نیز باید اشاره کرد که مجازات‌های مندرج در ماده ۵۶۲ قانون مجازات اسلامی (تعزیرات) – که حفاری و کاوش به قصد به دست آوردن اموال تاریخی و فرهنگی را ممنوع و مرتکب را به ۶ ماه تا ۳ سال حبس محکوم می‌کند – به طور فزاینده‌ای ناکافی به نظر می‌رسد.

● دکتر سید منصور سید سجادی
سرپرست گروه‌های باستان‌شناسی شهر سوخته و کنارصندل جیرفت